Jednym z istotnych zagrożeń dla trwałości i stabilności ekosystemów leśnych są szkody powodowane przez czynniki abiotyczne. Ich występowanie podlega corocznej rejestracji i analizie w ramach systemu monitoringu stanu lasów. Do czynników abiotycznych zalicza się przede wszystkim zakłócenia stosunków wodnych, takie jak podtopienia, zalania, obniżenia poziomu wód gruntowych oraz susze, a także skrajne temperatury, zarówno niskie, jak i wysokie, w tym przymrozki wczesne i późne, mrozy, susze mrozowe oraz nadmierną insolację. Istotną grupę zagrożeń stanowią również wiatr, śnieg i grad. W historii regionu największe szkody wyrządziły one m.in. w latach 1981–1982 oraz w 2001 roku. W latach 1981–1982 w wyniku intensywnych opadów deszczu, podtopionych zostało około 10 tys. ha drzewostanów, z których w ramach porządkowania sanitarnego usunięto ponad 150 tys. m³ drewna. 

Wiatr jako czynnik abiotyczny

Wiatr jest jednym z najgroźniejszych czynników abiotycznych oddziałujących na lasy. Może powodować zarówno szkody rozproszone, jak i wielkopowierzchniowe, prowadząc do uszkodzeń pojedynczych drzew, jak i całych drzewostanów. W wyniku silnych i porywistych wiatrów dochodzi do powstawania wiatrołomów, czyli drzew złamanych na pniu, oraz wiatrowałów, czyli drzew wywróconych wraz z systemem korzeniowym. Skutkiem takich zjawisk jest nie tylko bezpośrednia utrata drzew, ale również powstawanie powierzchni otwartych wymagających odnowienia, uszkodzenie infrastruktury leśnej oraz wzrost zagrożeń fitosanitarnych. Szkody wiatrowe często inicjują długotrwałe procesy destabilizacji drzewostanów, wymagające intensywnych działań porządkowych, ochronnych i hodowlanych.

W ostatnich dekadach wiatr istotnie wpłynął na stan lasów Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Toruniu, w postaci huraganu, który miał miejsce nocą z 11/12 sierpnia 2017 roku, określany jako „klęska stulecia”.

W skali kraju nawałnica uszkodziła blisko 70 tys. ha lasów, z czego około 34 tys. ha zostało zniszczonych całkowicie. Największe straty odnotowano w regionie kujawsko-pomorskim, gdzie żywioł doprowadził do całkowitego zniszczenia około 18 tys. ha lasów, a łączna miąższość uszkodzonych drzew przekroczyła 5 mln m³ drewna.

Na terenie RDLP w Toruniu skutki huraganu objęły 14 nadleśnictw, które zostały zakwalifikowane jako nadleśnictwa klęskowe. Huraganowe wiatry spowodowały masowe wiatrołomy i wiatrowały, prowadząc do całkowitego zniszczenia drzewostanów na rozległych powierzchniach oraz poważnych uszkodzeń infrastruktury leśnej. Skala zniszczeń wymusiła wdrożenie nadzwyczajnych działań organizacyjnych, technicznych i gospodarczych, prowadzonych w trybie ciągłym przez kolejne lata. 

Do końca 2019 roku nadleśnictwa klęskowe pozyskały łącznie 5,25 mln m³ drewna pochodzącego z drzew wywróconych i połamanych w wyniku nawałnicy. Należy podkreślić, że nie całe drewno poklęskowe było i jest pozyskiwane, część pozostawiono celowo na powierzchniach niedostępnych, w rezerwatach przyrody, a także w ramach sukcesji naturalnej i działań monitoringowych. 

Równolegle do prac porządkowych realizowano intensywne działania odnowieniowe. W latach 2017–2019 przywrócono las na powierzchni 6,6 tys. ha, co stanowiło około 37% powierzchni poklęskowej. Proces odbudowy lasów był dodatkowo utrudniany przez kolejne czynniki stresowe, w tym długotrwałą suszę oraz gradację kornika ostrozębnego, które w niektórych nadleśnictwach prowadziły do dalszego zamierania drzew i konieczności zwiększenia zakresu cięć sanitarnych. 

Skutki klęski huraganowej z 2017 roku miały charakter długofalowy i wykraczały poza bezpośrednie straty drzewostanów. Obejmowały one zmiany warunków mikroklimatycznych na dużych, otwartych powierzchniach, wzrost zagrożeń fitosanitarnych, znaczne obciążenie organizacyjne nadleśnictw oraz konieczność prowadzenia wieloletnich, kompleksowych działań hodowlanych, ochronnych i planistycznych. Proces odbudowy lasów po tej klęsce pozostaje jednym z największych wyzwań gospodarki leśnej w RDLP w Toruniu w XXI wieku. 

Szkody powodowane przez śnieg

Śnieg, choć powszechnie kojarzony z korzystnym oddziaływaniem na środowisko leśne, może również stanowić poważne zagrożenie dla drzewostanów. Pokrywa śnieżna chroni glebę i rośliny przed mrozem oraz sprzyja lepszemu uwilgotnieniu gleby, jednak w określonych warunkach atmosferycznych staje się czynnikiem szkodotwórczym. Szczególnie niebezpieczny jest mokry, ciężki śnieg długo zalegający na gałęziach drzew lub deszcz przymarzający warstwami do koron.

Zjawisko to określane jest jako okiść i występuje najczęściej przy temperaturach oscylujących wokół 0°C, gdy opady śniegu lub marznącego deszczu powodują szybkie narastanie ciężkiej masy na gałęziach i pniach drzew. Okiść prowadzi do przechylania drzew, łamania gałęzi, a w skrajnych przypadkach do powalania całych drzew. W historii lasów RDLP w Toruniu szczególnie dotkliwym przykładem oddziaływania tego zjawiska był rok 2001, kiedy okiść śnieżna doprowadziła do powstania około 101 tys. m³ śniegołomów.

Drzewa złamane pod ciężarem śniegu określa się mianem śniegołomów, natomiast drzewa wywrócone wraz z systemem korzeniowym to śniegowały. Najbardziej narażone na tego typu uszkodzenia są drzewostany w fazie młodnika i tyczkowiny, czyli w wieku od około 10 do 40 lat, a także drzewa o dużych koronach i stosunkowo słabo rozwiniętych systemach korzeniowych. Ciekawym zjawiskiem jest fakt, że bardziej podatne na uszkodzenia są drzewa rosnące pojedynczo, pozbawione wzajemnego wsparcia, podczas gdy drzewa rosnące w zwarciu mogą dłużej opierać się naporowi śniegu.

W sprzyjających warunkach pogodowych, przy długotrwałych i intensywnych opadach śniegu, szkody od okiści mogą obejmować całe drzewostany, prowadząc do ich trwałego zdeformowania lub zniszczenia. W przeszłości, w okresach szczególnie dużego zagrożenia, stosowano nawet nadzwyczajne metody ograniczania szkód, takie jak strącanie śniegu z koron drzew przy użyciu śmigłowców.

Szkody antropogeniczne w lasach

Antropogeniczne czynniki szkodotwórcze to wszystkie działania człowieka, które w sposób zamierzony lub niezamierzony negatywnie wpływają na zdrowotność ekosystemów leśnych. Do najistotniejszych należą zanieczyszczenia powietrza, wody i gleby, pożary, zakłócenia stosunków wodnych, a także deformacje gruntu. Szczególne znaczenie mają szkody wywoływane przez przemysł, transport, nadmierną penetrację terenów leśnych przez ludzi oraz przypadki szkodnictwa leśnego.

Zanieczyszczenia powietrza, głównie dwutlenek siarki (SO₂), tlenki azotu (NOₓ) i amoniak (NH₃), powstają w wyniku spalania paliw kopalnych w energetyce, przemyśle, sektorze usług i transporcie, a także w gospodarstwach domowych. Emisje te prowadzą do zakwaszenia gleby i wód, osłabienia odporności drzew oraz spowolnienia procesów naturalnej odnowy lasu. Choć w ostatnich dwóch dekadach nastąpiło znaczące ograniczenie emisji SO₂ i NOₓ, wciąż pozostają one istotnym zagrożeniem dla ekosystemów leśnych.

Coraz większe znaczenie ma także problem pozostawiania odpadów w lasach. Na terenach RDLP w Toruniu, szczególnie przy drogach, skrajach lasu czy w pobliżu małych śródleśnych oczek wodnych, śmieci stanowią poważne zagrożenie dla przyrody i wymuszają regularne prace porządkowe, na które w latach 2023–2025 było przeznaczane średniorocznie ok. 2,5 mln zł.

Działania ochronne w lasach dotkniętych szkodami antropogenicznymi koncentrują się na przebudowie i rewitalizacji uszkodzonych drzewostanów oraz rekultywacji terenów zdegradowanych. Dzięki temu możliwe jest przywracanie równowagi ekologicznej, poprawa zdrowotności lasów oraz ograniczenie dalszego negatywnego wpływu działalności człowieka na przyrodę.