Już w latach 1919–1924 lasy Puszczy Bydgoskiej, Puszczy Nadnoteckiej oraz części Borów Tucholskich zostały masowo zaatakowane przez gąsienice strzygoni choinówki. Skutkiem tych wydarzeń były rozległe powierzchnie zrębów i powstanie tysięcy hektarów równowiekowych drzewostanów.

Od lat siedemdziesiątych XX wieku obserwuje się wyraźny wzrost znaczenia foliofagów (owadów żerujących na liściach i igłach). W 1978 roku wystąpiła gradacja brudnicy mniszki, której towarzyszyła strzygonia. Zjawisko to trwało sześć lat i objęło drzewostany wszystkich nadleśnictw RDLP w Toruniu, powodując bardzo poważne szkody. W latach 1981–1987 pozyskano około 7,5 mln m³ drewna posuszowego, czyli ponad dziesięciokrotnie więcej, niż w latach o przeciętnym stanie zdrowotnym lasów.

Osłabione przez owady liściożerne drzewostany stwarzają dogodne warunki do rozwoju owadów wtórnych – kambio- i ksylofagicznych, takich jak korniki, kózki czy smoliki, w tym bardzo groźny przypłaszczek granatek. Gatunki te są często ostatnim ogniwem tzw. choroby łańcuchowej drzewa, prowadzącej do jego zamierania.

Ochrona przed szkodnikami owadzimi opiera się na systematycznym monitoringu, prognozowaniu zagrożeń oraz stosowaniu zasad integrowanej ochrony lasu. W sytuacjach zagrożenia wielkopowierzchniowego prowadzone są zabiegi ratownicze, w tym w uzasadnionych przypadkach zabiegi agrolotnicze, realizowane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.

Jesienne poszukiwania szkodników pierwotnych sosny – ocena zagrożenia gradacjami

Szczególne znaczenie w ochronie drzewostanów sosnowych mają szkodniki pierwotne, czyli gatunki zdolne do zasiedlania drzew zdrowych lub jedynie nieznacznie osłabionych. Do tej grupy należą przede wszystkim foliofagi sosny, takie jak brudnica mniszka, strzygonia choinówka, boreczniki oraz inne gatunki, których masowe pojawy mogą prowadzić do znacznego osłabienia, a w skrajnych przypadkach do zamierania drzewostanów.

Podstawowym elementem systemu wczesnego wykrywania zagrożeń są jesienne poszukiwania szkodników pierwotnych sosny, prowadzone późną jesienią, po wystąpieniu pierwszych przymrozków. Termin ten nie jest przypadkowy i wynika bezpośrednio z biologii tych owadów. Charakterystyczną cechą wymienionych gatunków jest schodzenie larw z koron drzew w celu przezimowania w ściółce, glebie lub w spękaniach kory, co stwarza możliwość ich skutecznego wykrycia i oceny liczebności populacji.

Poszukiwania polegają na systematycznym przeglądzie wyznaczonych powierzchni obserwacyjnych oraz drzew próbnych, ze szczególnym uwzględnieniem strefy przy pniu i ściółki leśnej. Prace te wykonywane są przez służby leśne nadleśnictw, zgodnie z obowiązującą metodyką i harmonogramem określonym w Instrukcji Ochrony Lasu. Ich celem jest stwierdzenie obecności form zimujących, ich zdrowotności, określając stopień zagrożenia drzewostanów sosnowych w nadchodzącym sezonie wegetacyjnym.

Wyniki jesiennych poszukiwań stanowią podstawę do prognozowania rozwoju populacji szkodników pierwotnych oraz podejmowania decyzji, dotyczących dalszych działań ochronnych. Umożliwiają one wczesne rozpoznanie zagrożenia i ograniczenie ryzyka wystąpienia gradacji o charakterze masowym.

W przypadku stwierdzenia podwyższonego poziomu zagrożenia ze strony szkodników pierwotnych sosny, w kolejnych okresach prowadzone są dodatkowe, doraźne monitoringi. Obejmują one m.in. ścinkę drzew na płachtę w celu oceny liczebności populacji, kondycji larw oraz stopnia ich zdrowotności. Uzyskane w ten sposób informacje pozwalają na precyzyjne określenie skali zagrożenia oraz właściwe zaplanowanie ewentualnych działań ochronnych. 

W Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Toruniu wytypowano ponad 5,5 tys. stałych partii do jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny na terenie 26 nadleśnictw.

Agrolotnicze zabiegi ochronne przeciwko szkodliwym owadom

Agrolotnicze zabiegi ochronne w lasach stosuje się w przypadku masowego zagrożenia drzewostanów przez szkodniki owadzie. Stanowią one istotny, choć kosztowny element ochrony lasu, pozwalający ograniczać szkody w drzewostanach, takie jak np. gołożery, których efektem jest istotny spadek zdrowotności drzewostanów, a nawet całkowite zamarcie drzew. 

Zabiegi te polegają na wykonywaniu oprysków z powietrza przy użyciu samolotów lub helikopterów, z zastosowaniem środków ochrony roślin (ŚOR), dopuszczonych do użycia. Wykonuje się je wyłącznie na podstawie monitoringu i potwierdzonych zagrożeń, gradacji szkodników, takich jak m.in. brudnica mniszka, barczatka sosnówka czy strzygonia choinówka. Dobór preparatów opiera się na aktualnej wiedzy fitosanitarnej i przepisach prawa. W praktyce priorytet mają preparaty biologiczne lub środki o niskiej toksyczności, minimalizujące wpływ na środowisko i organizmy pożyteczne.

Realizacja zabiegów odbywa się zgodnie z obowiązującymi przepisami, w szczególności ustawą o środkach ochrony roślin oraz Dyrektywą 2009/128/WE, które dopuszczają stosowanie oprysków z powietrza wyłącznie w drodze odstępstwa, gdy inne metody są niemożliwe lub mniej bezpieczne dla ludzi, zwierząt i środowiska. 

Agrolotnicze zabiegi wymagają kompleksowej organizacji – przygotowania planu działań, uzyskania zezwoleń, koordynacji załóg lotniczych i specjalistów terenowych oraz działań informacyjnych, w tym wprowadzenia okresowych zakazów wstępu na pola zabiegowe.

Choć kosztowne i technologicznie zaawansowane, zabiegi te skutecznie ograniczają populacje szkodników w kluczowych fazach ich rozwoju, zatrzymując gradację i minimalizując szkody w drzewostanach.

Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Toruniu należy do jednostek najbardziej zagrożonych występowaniem szkodników pierwotnych sosny. Największe zagrożenie stanowi brudnica mniszka, której gradacje od 2022 roku są corocznie prognozowane na obszarze od około 10 do 30 tys. hektarów.